Er zouden te weinig chauffeurs zijn in Europa. De oplossing volgens beleidsmakers van de Europese Unie: meer chauffeurs van buiten de EU. Maar juist dat beleid kan het probleem vergroten.
De Europese Unie heeft namelijk nieuwe regels aangenomen voor de zogenoemde EU Talent Pool, een platform dat werkgevers moet helpen bij het werven van werknemers van buiten de EU. De maatregel is bedoeld om personeelstekorten in verschillende sectoren aan te pakken, waaronder het wegtransport. Daarmee wordt opnieuw ingezet op meer aanbod van arbeid, terwijl de aantrekkelijkheid van het chauffeursvak nauwelijks verandert. Het risico: het chauffeurstekort wordt niet opgelost, maar structureel groter.
Half miljoen chauffeurs tekort
Europa kampt met een snel groeiend chauffeurstekort. Volgens recente cijfers van de International Road Transport Union (IRU) stonden er in Europa honderdduizenden chauffeursposten open. Dat aantal is de afgelopen jaren sterk opgelopen en kan volgens prognoses richting een half miljoen gaan. Tegelijkertijd vergrijst het beroep snel en blijft de instroom van jonge chauffeurs beperkt.
Schaarste zonder hogere prijzen. Of is er geen chauffeurstekort?
In vrijwel iedere sector of dienstverlening leidt schaarste tot hogere prijzen. Minder personeel betekent hogere lonen, betere arbeidsvoorwaarden en een aantrekkelijker beroep. Maar in het wegtransport lijkt dat mechanisme niet te werken.
Dat roept een fundamentele vraag op: is er daadwerkelijk een tekort aan chauffeurs, of vooral een tekort aan chauffeurs die onder de huidige voorwaarden willen werken? Volgens cijfers van de IRU staan er in Europa momenteel ongeveer 440.000 vacatures open. Dat wijst op een reëel tekort. Tegelijkertijd blijft de instroom beperkt en is de vergrijzing hoog. Terwijl arbeidsvoorwaarden in veel gevallen achterblijven bij andere sectoren. In economische zin is dat een belangrijk onderscheid. Schaarste leidt normaal gesproken tot hogere lonen en betere voorwaarden, waardoor nieuw personeel wordt aangetrokken. In het wegtransport gebeurt dat slechts beperkt. Daardoor ontstaat het beeld dat er niet alleen een tekort aan chauffeurs is, maar ook een tekort aan aantrekkelijke banen in de sector.
Transporteurs opereren bovendien in een sterk concurrerende internationale markt. Opdrachtgevers drukken prijzen, marges zijn klein en de chauffeur vormt een groot deel van de kosten. Daardoor ontstaat een andere reflex: niet het beroep aantrekkelijker maken, maar het aanbod vergroten. De Talent Pool past precies in die lijn. In plaats van de arbeidsmarkt te verbeteren, wordt gezocht naar extra aanbod van chauffeurs. Daarmee verschuift de oplossing van structurele verbetering naar uitbreiding van het arbeidsaanbod.
Race to the bottom, geen toekomst voor de jeugd
Die ontwikkeling is niet nieuw. Sinds de uitbreiding van de Europese Unie met Oost-Europese lidstaten is de transportmarkt sterk veranderd. Lagere loonkosten en internationale concurrentie zorgen voor druk op vrachtprijzen. Veel transporteurs werken met goedkopere chauffeurs uit andere landen of met internationale constructies waarbij cao-afspraken onder druk staan.
Het gevolg is een race to the bottom die al jaren zichtbaar is in de sector:
- Transportprijzen blijven laag
- Marges staan onder druk
- Lonen blijven achter
- Arbeidsvoorwaarden verslechteren
- Het beroep verliest aantrekkingskracht
Dat heeft directe gevolgen voor de instroom. Jongeren kiezen minder vaak voor het chauffeursvak. Het werk staat bekend als zwaar, met lange werkdagen, slechte werk-privé balans en relatief beperkte beloning. Tegelijkertijd zijn er sectoren waar betere voorwaarden gelden.
Tekort als gevolg van het systeem
Het huidige chauffeurstekort is dus niet alleen een gevolg van vergrijzing. Het is het resultaat van jarenlang beleid en marktontwikkeling waarbij lage kosten centraal staan. Door voortdurend te sturen op goedkope arbeid, is het beroep minder aantrekkelijk geworden. Minder instroom leidt vervolgens tot een tekort.
Daarmee ontstaat een paradox. De sector kampt met een tekort, en de voorgestelde oplossing vergroot opnieuw het aanbod van arbeid. De Talent Pool voor chauffeurs van buiten Europa past precies in dat patroon.
Critici, zoals wij van BIGtruck, vrezen dat dit de neerwaartse spiraal versterkt. Meer aanbod van arbeid kan de druk op tarieven en lonen vergroten. Daarmee blijft de sector minder aantrekkelijk voor Europese chauffeurs en jongeren. Het risico is dat het tekort verder oploopt richting de door de IRU voorspelde 500.000 chauffeurs.
Eerst de basis op orde
Een andere denkwijze zou zijn om eerst de basis aan te pakken. Schaarste kan namelijk ook worden gebruikt om de sector te versterken. Hogere transportprijzen maken hogere lonen mogelijk. Betere lonen maken het beroep aantrekkelijker. Meer aantrekkingskracht zorgt voor meer instroom.
Die filosofie draait het huidige model om: niet meer aanbod creëren, maar de sector verbeteren. Dat betekent:
- Hogere tarieven in de keten
- Betere beloning voor chauffeurs
- Aantrekkelijkere arbeidsvoorwaarden
- Modernere werktijden
- Investeren in instroom en opleiding
Met betere voorwaarden wordt het chauffeursvak aantrekkelijker. Daarmee kiezen jongeren weer vaker voor transport. Op termijn kan dat het tekort verminderen.
Beleidskeuze voor de toekomst
Europa komt momenteel ongeveer 440.000 chauffeurs tekort. Als de instroom laag blijft en de vergrijzing doorzet, kan dat volgens IRU-prognoses oplopen richting een half miljoen chauffeurs. De vraag is daarom niet alleen hoeveel chauffeurs Europa nodig heeft, maar vooral welk beleid het tekort daadwerkelijk vermindert.
Blijft de focus liggen op het vergroten van het aanbod via chauffeurs van buiten de EU, dan verandert de aantrekkelijkheid van het beroep nauwelijks. Wordt eerst de basis versterkt met betere tarieven, lonen en voorwaarden, dan kan de sector op eigen kracht weer aantrekkelijk worden.
De keuze van de beleidsmakers wordt hiermee pijnlijk duidelijk: meer aanbod creëren, lonen laag houden en het chauffeurstekort laten oplopen. Kortom, er is vooral een tekort aan goedkope chauffeurs.
Jarno van den Noort
